11. septembar - Dan koji je prekrojio svijet i otvorio rane koje i danas krvare
Danas, 11. septembra 2026. godine, obilježava se četvrt vijeka od terorističkih napada na SAD – dana koji je, prema ocjeni gotovo svih historičara i analitičara međunarodnih odnosa, povukao oštru granicu između "starog" i "novog" svijeta
Bilo je to jutro kao i svako drugo. Ponedjeljak, 10. septembar, protekao je bez naslućivanja onoga šta dolazi. A onda je, u utorak, 11. septembra 2001. godine u 8:46 ujutro po lokalnom vremenu, komercijalni avion American Airlinesa, let 11, udario u Sjeverni toranj Svjetskog trgovinskog centra u New Yorku. Sedamnaest minuta kasnije, u 9:03, drugi avion, let 175 kompanije United Airlines, zario se u Južni toranj. Cijela nacija je, uživo pred kamerama, gledala drugi udar – i tek tada shvatila da ono što se dešava nije nesretan slučaj, nego napad. U 9:37 treći otet avion, let 77 American Airlinesa, pogodio je Pentagon u Washingtonu. U 10:03, četvrti avion, let 93 kompanije United Airlines, srušio se na polju kod mjesta Shanksville u Pensilvaniji – nakon što su putnici, saznavši sudbinu prethodnih letova, pokušali preuzeti kontrolu nad avionom od otmičara. Zajedno, ova četiri koordinirana napada odnijela su, prema podacima Memorijala 11. septembra, 2.977 života na sam dan tragedije, uz 19 otmičara koji su izvršili napad u ime mreže Al-Kaida, pod vodstvom Osame bin Ladena. Nakon udara, Južni toranj se srušio u 9:59, samo 56 minuta nakon što je pogođen. Sjeverni toranj je pao u 10:28. Slike kula koje se urušavaju u oblake prašine i dima, ljudi koji trče ulicama Manhattana prekriveni sivim pepelom, te vatrogasaca i policajaca koji su jurili prema zgradama dok su se druge osobe borile da izađu – postale su možda najpamtljivije slike u historiji televizije. Među poginulima bilo je 343 vatrogasca Njujorka i 71 policijski službenik, koji su izgubili život pokušavajući spasiti druge. Za mnoge generacije širom svijeta, uključujući i u Bosni i Hercegovini, 11. septembar je ostao jedan od onih datuma poput ubistva Johna F. Kennedyja ili pada Berlinskog zida – trenutak gdje se sjećaju gdje su bili i šta su radili kada su čuli vijest. Bosna i Hercegovina, tek nekoliko godina izašla iz rata i suočena sa sopstvenim iskustvom terora i genocida, pratila je napade sa posebnom empatijom, ali i sa strepnjom od onoga što će slijediti na globalnom planu. Iako je Komisija za 11. septembar (9/11 Commission) 2004. godine objavila detaljan izvještaj o hronologiji, propustima obavještajnih službi i preporukama za reformu sigurnosnog sistema SAD-a, priča o pozadini napada nikada nije bila potpuno zatvorena. Porodice žrtava decenijama su vodile pravnu i političku borbu da se deklasifikuju preostali dokumenti FBI-a i drugih agencija, tvrdeći da bi ti materijali mogli baciti svjetlo na navodne veze između pojedinih državljana Saudijske Arabije i otmičara. Ta borba nije okončana ni u godini u kojoj se obilježava 25. godišnjica. Na javnom sastanku održanom u januaru 2026. u Kapitolu, Odbor za javni interes u deklasifikaciji (PIDB) pozvao je na sveobuhvatan pregled deklasifikacije svih preostalih tajnih dokumenata vezanih za napade od 11. septembra 2001. godine, sa ciljem da se javnosti otkrije što je moguće više informacija. Sastanku su prisustvovali i predstavnici porodica žrtava, kao i članovi američkog Kongresa, što pokazuje da pitanje transparentnosti – čak i nakon četvrt vijeka – ostaje politički živo. Ova borba ima dugu historiju: još 2021. godine, nedugo pred 20. godišnjicu, tadašnji predsjednik Joe Biden potpisao je nalog kojim je pokrenut proces preispitivanja tajnosti dokumenata, pod pritiskom porodica koje su prijetile bojkotom obilježavanja godišnjice ako se dokumenti ne objave. Sudski spor porodica žrtava protiv Saudijske Arabije, u kojem se traži utvrđivanje eventualne odgovornosti zvaničnika te zemlje za podršku otmičarima, nastavio se kroz sudove i u godinama koje su slijedile, kao jedan od najdužih i najsloženijih pravnih procesa u novijoj američkoj historiji. Jedna od najmanje ispričanih, a najpotresnijih dimenzija priče o 11. septembru jeste ono što se dogodilo poslije – onima koji su preživjeli rušenje kula, ali su danima i mjesecima disali toksičnu prašinu, azbest, olovo i gorivo koje je gorjelo na ruševinama Svjetskog trgovinskog centra. Podaci Programa za zdravlje Svjetskog trgovinskog centra (World Trade Center Health Program) govore sami za sebe: broj spasilaca i stanovnika koji su od tada preminuli od bolesti povezanih s izlaganjem toksinima danas premašuje broj ljudi koji su poginuli samog dana napada. Prema zvaničnim analizama, respiratorna i digestivna oboljenja su vodeći uzrok smrti među bolesnim spasiocima, odmah iza njih dolazi rak, a zatim i mentalni poremećaji, uključujući posttraumatski stresni sindrom. Broj oboljelih od raka među spasiocima je posljednjih godina naglo rastao, a leukemija je, zbog izloženosti benzenu iz avionskog goriva, postala jedan od najčešćih tipova karcinoma među njima. Ta činjenica je toliko snažno obilježila kolektivno sjećanje da će, prema najavama Memorijala 11. septembra, ceremonija na 25. godišnjicu u New Yorku po prvi put uvesti "sedmi trenutak šutnje" – uz šest tradicionalnih koji obilježavaju udare otetih aviona, urušavanje kula i napad na Pentagon. Ovaj novi trenutak šutnje biće posvećen onima koji su od tada umrli od bolesti povezanih sa 11. septembrom i naporima spašavanja, oporavka i pomoći, a prema podacima Programa za zdravlje Svjetskog trgovinskog centra, više od 9.000 ljudi je umrlo od ovih bolesti – gotovo tri puta više od broja žrtava samog dana napada. Ova odluka, kako navode organizatori, od ove godine postaje trajni dio godišnje ceremonije. Ceremonija na platou Memorijala 11. septembra u New Yorku danas počinje u 8:30 po lokalnom vremenu, a prvi trenutak šutnje bit će obilježen u 8:46 – tačno u vrijeme kada je prvi avion pogodio Sjeverni toranj 2001. godine. Ceremonija je posvećena sjećanju na 2.983 žrtve napada od 11. septembra 2001. godine i bombaškog napada na Svjetski trgovinski centar iz 1993. godine, a tokom ceremonije porodice žrtava tradicionalno čitaju imena poginulih. Ove godine, zbog obilježavanja jubileja, sama ceremonija je zatvorena za javnost i rezervisana prije svega za porodice žrtava, dok će Muzej 11. septembra tog dana biti dostupan isključivo njima. Kao i svake godine, u noć na 11. septembar nad Donjim Menhetnom će se ponovo upaliti "Tribute in Light" – dva snažna stuba plave svjetlosti koji simbolički obnavljaju obrise nekadašnjih kula-blizanki, vidljivi, pod povoljnim uslovima, i sa udaljenosti od stotinjak kilometara. Grad će obilježiti dan i kroz brojne manje ceremonije vatrogasnih i policijskih jedinica, dok je za veče najavljen i simbolički okršaj bejzbol timova Njujork Jenkisa i Njujork Metsa, sa posebnim protokolom u čast žrtava i spasilaca prije početka utakmice. Kroz proteklih 25 godina, priče preživjelih postale su dio kolektivnog pamćenja: zaposlenici koji su silazili niz stotine stepenica u dimu i mraku, vatrogasci koji su se penjali uz struju ljudi koja je bježala nadole, putnici leta 93 koji su, saznavši telefonom šta se dešava sa ostalim avionima, odlučili da se suprotstave otmičarima i time spriječe napad na, kako se pretpostavlja, Kapitol ili Bijelu kuću. Svake godine, uz čitanje imena žrtava, porodice dodaju i lične poruke – riječi upućene roditeljima, djeci, supružnicima koje nikada nisu upoznali ili koje su izgubili premlade. Ta tradicija čitanja imena, koja ove godine traje duže nego ranijih godina zbog dodatnog, sedmog trenutka šutnje, ostaje najemotivniji dio cijele ceremonije. Napadi od 11. septembra pokrenuli su ono što je predsjednik George W. Bush nazvao "ratom protiv terorizma" – kampanju koja je promijenila vojnu, sigurnosnu i vanjsku politiku Sjedinjenih Država i njenih saveznika na način koji se osjeća do danas. Već tri sedmice nakon napada, američke i savezničke snage upale su u Afganistan u potrazi za Osamom bin Ladenom i vodstvom Al-Kaide, dok je talibanski režim koji je skrivao teroriste bio meta prve velike vojne operacije. Ono što je počelo kao potraga za jednim čovjekom pretvorilo se u dvodecenijski sukob, a 2003. godine i u invaziju na Irak, obrazloženu tvrdnjama o oružju za masovno uništenje koje nikada nije pronađeno. Analize instituta poput Brown University's Costs of War Project procjenjuju da su ukupni troškovi rata protiv terora, samo za američki budžet, premašili nekoliko biliona dolara – uz procjene da će, sa kamatama na pozajmljena sredstva i budućim troškovima zdravstvene i invalidske zaštite veterana, ukupna cifra do sredine ovog vijeka narasti i na iznos veći od šest biliona dolara. U ratu u Afganistanu, prema analizama Washington Posta, služilo je oko 800.000 američkih vojnika, od kojih se oko 2.500 nije vratilo živo, dok je u Iraku služilo više od milion vojnika, sa oko 5.500 poginulih. Ove brojke ne uključuju ogromne civilne žrtve u Afganistanu, Iraku i drugim zemljama zahvaćenim ratom protiv terora, čiji tačan broj do danas ostaje predmet spora među istraživačima. Rat u Afganistanu, najduži rat u historiji Sjedinjenih Država, formalno je okončan avgusta 2021. godine – haotičnim povlačenjem američkih i saveznčkih snaga i istovremenim povratkom Talibana na vlast, samo mjesec dana pred 20. godišnjicu napada koji su cijeli sukob i pokrenuli. Taj simbolički krug – od potrage za Bin Ladenom, preko dvodecenijske vojne prisutnosti, do povratka istog pokreta na vlast – ostaje jedan od najčešće citiranih primjera kada se govori o (ne)uspjehu "rata protiv terora" kao strateškog projekta. Ovih dana, povodom četvrtstoljeća od napada, analitičari poput Petera Bergena iz instituta New America, na debatama organizovanim u Washingtonu, ponovo postavljaju pitanje koje muči Ameriku već godinama: da li je ta kampanja zaista učinila svijet sigurnijim, ili je samo promijenila oblik prijetnje. Malo je događaja u novijoj historiji koji su ostavili trag u toliko različitih segmenata svakodnevnog života kao napadi od 11. septembra. Evo nekoliko oblasti u kojima je taj trag i danas, četvrt vijeka kasnije, vidljiv i mjerljiv: - Sigurnost na aerodromima - Prizor dugih redova, skidanja cipela, ograničenja tečnosti u ručnom prtljagu i skenera cijelog tijela postao je svjetski standard tek nakon 11. septembra. Prije napada, ulazak u avion bio je nezamislivo jednostavniji proces – danas je zrakoplovna sigurnost postala čitava industrija za sebe. - Nadzor i privatnost - Mjesec dana nakon napada, američki Kongres je usvojio Patriot Act, zakon koji je dao obavještajnim i sigurnosnim agencijama daleko veća ovlaštenja za prisluškivanje, praćenje komunikacija i prikupljanje podataka o građanima – ovlaštenja koja su, prema kritičarima, trajno promijenila odnos između državne sigurnosti i privatnosti pojedinca, uz posljedice koje su vidljive u zakonodavstvu širom svijeta, uključujući i Evropu. - Geopolitika i Bliski istok - Invazije na Afganistan i Irak, kao i kasnija destabilizacija regiona, otvorile su prostor za nastanak novih, još radikalnijih terorističkih organizacija – od ostataka Al-Kaide do takozvane Islamske države, koja je u jednom trenutku kontrolisala teritoriju veličine Velike Britanije u Siriji i Iraku. Posljedice tog rasplamsavanja konflikta – od sirijskog rata do migrantske krize koja je 2015. godine potresla Evropu – direktno se mogu povezati sa lancem događaja pokrenutim 2001. godine. - Islamofobija i društvena polarizacija - U mjesecima i godinama nakon napada, muslimanske zajednice na Zapadu, uključujući i dijasporu iz Bosne i Hercegovine, suočile su se sa naglim rastom sumnjičavosti, diskriminacije i, u nekim slučajevima, otvorenog nasilja. Debate o migraciji, integraciji i identitetu koje i danas obilježavaju političke scene u Evropi i Sjedinjenim Državama, u velikoj mjeri vuku korijene iz atmosfere straha koja je uslijedila nakon 11. septembra. - Tehnologija i digitalni nadzor - Ono što je 2001. godine počelo kao potreba za praćenjem telefonskih poziva i email poruka, dvije decenije kasnije preraslo je u sofisticirane sisteme masovnog nadzora, prepoznavanja lica i analize podataka pokretane vještačkom inteligencijom – alate koje danas koriste i vlade i privatne kompanije, u obimu koji bi 2001. godine bio nezamisliv. Za Bosnu i Hercegovinu, tek nekoliko godina nakon rata i genocida, napadi od 11. septembra imali su i sopstvenu, specifičnu dimenziju. Zemlja koja je tek izlazila iz sopstvene tragedije, i koja je od međunarodne zajednice tražila razumijevanje i podršku, gledala je kako se globalna pažnja i sigurnosna politika preusmjeravaju prema borbi protiv terorizma – što je, u godinama koje su slijedile, uticalo i na percepciju regiona, na tretiranje pitanja stranih boraca i radikalizacije, te na odnos zapadnih partnera prema muslimanskim zajednicama na Balkanu. Pitanja koja su se otvorila tih godina – od nadzora, preko sigurnosne saradnje, do slike o islamu u Evropi – i danas su, na svoj način, prisutna u političkom i društvenom životu regiona. Dvadeset i pet godina nakon što su dva aviona promijenila obrise njujorškog neba, priča o 11. septembru više nije samo priča o jednom danu terora. To je priča o ratovima koji su iz njega proizašli, o hiljadama spasilaca čije zdravlje je uništeno godinama nakon što su heroji tog jutra, o dokumentima koji se i danas otvaraju, i o svijetu koji je, u potrazi za sigurnošću, promijenio i sam sebe – svoje aerodrome, svoje zakone, svoje odnose prema privatnosti, prema islamu, prema ratu. Danas će se u Njujorku, kao i svake godine, čuti imena 2.983 žrtve. Ali će se, po prvi put, u tišini poklopiti i sjećanje na više od 9.000 ljudi koji su, u godinama koje su slijedile, tiho i daleko od kamera, platili istu cijenu. To je, možda, najbolji podsjetnik da posljedice 11. septembra – kao i posljedice svakog velikog zla – nikada nisu ograničene samo na jedan dan.
IZVOR: oslobodjenje.ba